Francine Mestrum, doctor in de sociale wetenschappen & voorzitter van het mondiale netwerk van Global Social Justice
 eeee
Op het Mooov Festival zag ik een beklemmende film: ‘I am not a witch’, het verhaal van een meisje – een kind – in Zambia dat ‘heks’ wordt en bij de groep van andere ‘heksen’ gaat leven. Die werken als slaven – vastgebonden met maagdelijk witte linten – op landbouwplantages, in de beste kapitalistische – koloniale – traditie.Dit is géén verhaal over het ‘primitieve’ Afrika waar men nog in toverkracht gelooft. Het is een verhaal van de 21ste eeuw dat direct aansluit bij wat een half millennium eerder in Europa is gebeurd, en bij wat ondertussen op alle continenten werd vastgesteld.
  eeee
In april 2018 las ik in The Economist, niet bepaald een blad over bovennatuurlijke krachten, een bericht over de zoektocht in Europa naar exorcisten. Er zijn zoveel mensen – vrouwen – van boze geesten bezeten dat de kerk duiveluitdrijvers te kort komt.
In India, bij de adivasi, de inheemse bevolking, worden meer en meer vrouwen ervan beticht magische krachten te bezitten. In Latijns Amerika, in landen zoals Mexico en Brazilië, vinden ‘feminicidios’ plaats, jonge vrouwen worden er verkracht en vermoord, zonder aanwijsbare reden.
 eeee

Een Nederlandse socioloog meent dat het islamitisch fundamentalisme grotendeels kan verklaard worden door de diepe frustratie van mannen die geleidelijk aan hun macht verliezen, hun baan en hun trots als ze niet langer in staat zijn in het levensonderhoud van hun gezinnen te voorzien. Als tegelijk hun vrouwen zich vrij vechten en plaatsen op de arbeidsmarkt innemen, wordt terug gegrepen naar oude, vertrouwde onderdrukkende mechanismen.
In een groot participatief armoedeverslag stelde in de Wereldbank in 2000 al vast dat naarmate mannen hun maatschappelijke rol als kostwinner verliezen, er meer geweld op vrouwen is.

Een rode draad

Sommigen zullen deze vergelijkingen overdreven vinden. Een vrouw die wordt verkracht en vermoord is geen heks. Islamitisch fundamentalisme heeft ook geopolitieke oorzaken en ach, zijn mentaal zieke mensen, psychiatrische patiënten er niet makkelijk van overtuigd dat ze door de duivel zijn bezeten?

Zeer zeker.

En toch.

Er loopt wel degelijk een rode draad door de heksenverbrandingen van de late middeleeuwen in Europa en de heksen van Zambia.

Grosso modo zijn er drie verklaringen.

  • De eerste gaat terug naar hoe, in Europa, alles en iedereen die niet mee kon of mee wilde in de opkomende rationaliteit van de veranderende wereld, dan maar werd uitgesloten. Dat waren niet enkel vrouwen, maar ook kleine criminelen, armen, mentaal zieken of gehandicapten. Ze werden op een ‘narrenschip’ gezet. Jeroen Bosch schilderde en Sebastian Brant schreef er een gedicht over. Het was in de tijd dat een nieuw mensbeeld ontstond met en geloof in de beginnende wetenschap, waartoe vrouwen uiteraard geen toegang kregen.
  • Een tweede verklaring ligt bij die gebroken trots van mannen, de ondraaglijke idee dat vrouwen wél voor zichzelf kunnen instaan en rationeel kunnen denken. Kortom, de angst dat vrouwen die mannen niet echt nodig hebben om te overleven. Hekserij of kortweg verkrachten en moorden zijn dan een middel om vrouwen hun waardigheid af te nemen en ze tegelijk een kopje kleiner te maken.
  • De derde verklaring ligt bij het opkomend kapitalisme dat vrouwenarbeid nodig heeft omdat die zo veel goedkoper of zelf gratis is. Heksen leven van de dauw, ze hoeven geen loon, zoals in Zambië. Van zodra ze het werk niet langer aankunnen, is hun bestaan voorbij. M.i. zijn alle verklaringen wel een stukje juist. Vrouwen zijn door hun rol in de reproductie – de biologische reproductie én het onderhouden met eten en kleren en schoonmaken –  van mannen en dus van de arbeidskracht even belangrijk als die mannen zelf. Van zodra vrouwen zich bewust worden van hun mogelijkheden zien mannen hen als een bedreiging. Het is geen toeval dat vrouwen vooral gevaar lopen in tijden van economische omwentelingen.

Kortom, vrouwen zijn sterk en wekken angst en afgunst op. De hele geschiedenis door worden ze niet enkel gediscrimineerd, maar bovendien beschuldigd van alles wat mannen niet begrijpen. Het worden dan bovennatuurlijke krachten die een pact met de duivel sluiten, de kracht om een kind op de wereld te zetten, de kracht om leven te geven en het harde leven te overwinnen. Het lichaam van vrouwen, dat is wat machthebbers willen temmen. Vroeger en nu.

Vandaar dat ik feminist ben, want een heks worden ligt me niet. Vrouwen houden van mannen, en mannen houden van vrouwen. Dat zou moeten kunnen zonder machtsverhoudingen en zonder angst.

Feministen maken dat we evenwaardig zijn, gelijke rechten hebben, dat zij dingen kunnen die wij niet kunnen en omgekeerd. We hebben allemaal onze zwakke en sterke kanten. Maar de oeroude angst voor het onbekende, dat moet er uit. Mannen moeten zich emanciperen, zoals vrouwen zich hebben geëmancipeerd. Dat is – o.a. – een taak van het feminisme, zodat ook wij zonder angst met mannen kunnen omgaan.

Vrouwen hebben niets vandoen met de duivel. Eigenlijk is het gewoon dat waar we mannen van willen overtuigen. En tegelijk onze rechten opeisen, ons leven leiden, zorg dragen voor onszelf en voor anderen. Vandaag noemen we dat feminisme. Mannen verlossen van hun oeroude angsten, een mooie taak, toch?